Binnen organisaties wordt financiële informatie niet alleen gebruikt om verantwoording af te leggen aan externe partijen, maar vooral om interne sturing mogelijk te maken. Hoe verdeel je verantwoordelijkheid? Wie mag beslissen? En op grond waarvan beoordeel je prestaties? De begrippen cost center en profit center spelen hierin een centrale rol.
Op het eerste gezicht lijkt het onderscheid eenvoudig: een cost center maakt kosten, een profit center genereert winst. In werkelijkheid raakt de keuze tussen deze twee modellen aan fundamentele vragen over autonomie, prikkels, samenwerking en strategische positionering. Het gaat niet alleen om boekhoudkundige indeling, maar om de architectuur van verantwoordelijkheid binnen de organisatie.
Dit artikel gaat nader in op de begrippen en plaatst ze in bredere context en laat zien hoe zij kunnen bijdragen aan effectieve organisatieinrichting.
De logica van responsibility accounting
De indeling in cost centers en profit centers komt voort uit het principe van responsibility accounting. De kern daarvan is dat managers alleen verantwoordelijk moeten worden gehouden voor die resultaten waarop zij daadwerkelijk invloed kunnen uitoefenen.
Wanneer een manager geen invloed heeft op omzet, is het onlogisch om hem of haar te beoordelen op winst. Wanneer een manager wel invloed heeft op prijsstelling, productmix en kostenstructuur, ligt winstverantwoordelijkheid juist voor de hand. Deze gedachte leidt tot verschillende typen verantwoordelijkheidseenheden:
- Cost centers
- Revenue centers
- Profit centers
- Investment centers
Cost centers en profit centers zijn de meest voorkomende vormen en vormen samen het fundament van interne financiële sturing.
Cost center: beheersing en efficiëntie
Een cost center is een organisatorische eenheid die verantwoordelijk is voor het beheersen van kosten, maar geen directe omzet genereert. Het doel is niet winstmaximalisatie, maar efficiënte ondersteuning van de organisatie tegen zo laag mogelijke kosten, binnen gehanteerde kwaliteitsnormen. Denk aan afdelingen zoals HR, IT, Finance, Legal of Facilitaire Zaken. Zij leveren essentiële diensten, maar verkopen deze doorgaans niet extern. Hun bijdrage aan waardecreatie is indirect: zij maken het mogelijk dat commerciële eenheden effectief functioneren.
Prestatiemeting
Cost centers worden meestal beoordeeld op:
- Budgetafwijkingen
- Kostenbeheersing
- Efficiëntieratio’s
- Servicelevels
De focus is hier gelegen in doelmatigheid en betrouwbaarheid. Een IT afdeling wordt bijvoorbeeld beoordeeld op uptime, responstijden en kosten per gebruiker, niet op omzet.
Strategische betekenis
Hoewel cost centers vaak als ondersteunend worden gezien, zijn zij strategisch van groot belang. Een inefficiënte HR afdeling kan talentverlies veroorzaken. Een onderpresterende IT afdeling kan digitale transformatie vertragen. De uitdaging bij cost centers ligt in het vinden van de juiste balans tussen kostenbeheersing en kwaliteitsborging. Te sterke kostenreductie kan innovatie en lange termijn waarde ondermijnen.
Profit center: ondernemerschap en resultaatverantwoordelijkheid
Een profit center is een organisatorische eenheid die verantwoordelijk is voor zowel omzet als kosten, en dus voor haar eigen winstgevendheid. Hier ligt de nadruk op resultaat. Voorbeelden zijn productlijnen, regionale business units, dochterondernemingen of commerciële divisies. Het management van een profit center beschikt doorgaans over meer beslissingsruimte. Het kan invloed uitoefenen op:
- Prijsstelling
- Productportfolio
- Marketingstrategie
- Kostenstructuur
- Operationele inrichting
Prestatiemeting
Profit centers worden beoordeeld op winstgerelateerde indicatoren zoals:
- Operationeel resultaat
- Winstmarge
- Return on investment (ROI)
- Cashflow
Hier staat effectiviteit centraal: draagt de eenheid bij aan financiële waardecreatie?
Strategische rol
Profit centers bevorderen ondernemerschap binnen grotere organisaties. Door duidelijke resultaatverantwoordelijkheid worden managers gestimuleerd om marktkansen te identificeren, innovaties te ontwikkelen en concurrentievoordeel te realiseren.
Tegelijkertijd brengen profit centers risico’s met zich mee. Wanneer autonomie te ver doorschiet, kan suboptimalisatie ontstaan: een profit center kan beslissingen nemen die lokaal winstgevend zijn, maar nadelig voor het geheel.
De onderlinge afhankelijkheid
Cost centers en profit centers functioneren niet los van elkaar. Zij vormen een geïntegreerd systeem. Een verkoopdivisie, als profit center, is afhankelijk van IT ondersteuning, een cost center. Een productie-eenheid heeft HR nodig voor personeelsplanning. Andersom bestaan cost centers vaak bij de gratie van de commerciële activiteiten die inkomsten genereren.
Deze onderlinge afhankelijkheid roept vragen op over interne verrekenprijzen. Wanneer interne diensten worden doorbelast, ontstaat een hybride vorm: het cost center krijgt een quasi marktprikkel en het profit center wordt zich bewuster van kostenstructuren.
De manier waarop deze interne relaties worden ingericht, bepaalt mede de mate van samenwerking of interne competitie.
Wanneer kies je voor welk model?
De keuze voor cost center of profit center structuren hangt samen met strategie, marktcontext en organisatiematuriteit.
Cost centers zijn passend wanneer:
- Standaardisatie en efficiëntie centraal staan
- Er beperkt invloed is op omzet
- De focus ligt op kostenoptimalisatie
- De organisatie sterk procesgericht is
Profit centers zijn passend wanneer:
- Marktgerichtheid cruciaal is
- Innovatie en ondernemerschap worden gestimuleerd
- Er sprake is van duidelijke product of marktsegmenten
- Autonomie waarde toevoegt
Investment centers
Sommige organisaties gaan nog een stap verder en richten investment centers in. Deze zijn niet alleen verantwoordelijk voor winst, maar ook voor kapitaalallocatie en investeringsbeslissingen. Hier verschuift de focus van winst naar rendement op geïnvesteerd vermogen. Dit is relevant bij multinationals of sterk gedecentraliseerde concerns.
Organisatiecultuur en prikkels
De keuze tussen cost centers en profit centers beïnvloedt ook cultuur en gedrag. Cost centers bevorderen vaak stabiliteit, beheersing en risicomijding. Profit centers stimuleren ondernemerschap, concurrentiedenken en resultaatgerichtheid.
Een gezonde organisatie weet beide dynamieken te combineren: beheersing waar nodig, ondernemerschap waar mogelijk.
Conclusie
Het onderscheid tussen cost centers en profit centers is geen louter administratieve classificatie. Het is een ontwerpkeuze in de inrichting van verantwoordelijkheid, prikkels en strategische sturing.
Cost centers richten zich op efficiëntie en ondersteuning.
Profit centers richten zich op omzet en winstgevendheid.
Beide zijn essentieel voor duurzame waardecreatie. De kunst ligt niet in het kiezen van een van beide modellen, maar in het intelligent combineren ervan, zodanig dat autonomie en samenhang elkaar versterken in plaats van ondermijnen.
Uiteindelijk bepaalt niet de structuur op papier het succes van een organisatie, maar de mate waarin verantwoordelijkheden, bevoegdheden en prestatiemeting daadwerkelijk in balans zijn gebracht met de strategische ambities van het geheel.
Winstgevendheid verhogen en uw bedrijf in waarde laten toenemen?
UBS Business Value Creation Services ondersteunt organisaties bij het verhogen van winst- en bedrijfswaarde. Ons team focust zich hierbij op domeinen die de grootste impact hebben op het bedrijfsresultaat. Lees meer →
Reageer op dit bericht