De ondernemingsraad (OR) wordt in de praktijk vaak beschouwd als overlegpartner. Dat is een misvatting die zowel juridisch als organisatorisch tekortschiet. De ondernemingsraad is geen informele participatiestructuur, maar een wettelijk verankerd orgaan met eigen taken en afdwingbare bevoegdheden. De Wet op de ondernemingsraden (WOR) creëert daarmee een institutionele tegenmacht binnen de onderneming. Niet om bestuur te blokkeren, maar om besluitvorming te verdiepen, te legitimeren en juridisch te borgen.
Wie de positie van de ondernemingsraad serieus neemt, moet daarom niet alleen weten welke rechten de OR heeft, maar ook begrijpen wat deze rechten veronderstellen. Want de kernvraag is niet slechts wat de OR mag, maar wat de OR moet kunnen.
De taak van de ondernemingsraad: meer dan reageren
De wettelijke taak van de OR ligt verankerd in artikel 2 en artikel 28 WOR. Waar artikel 2 de algemene doelstelling van medezeggenschap formuleert, geeft artikel 28 de normatieve kern van de opdracht: de ondernemingsraad bevordert de naleving van voorschriften op het gebied van arbeidsvoorwaarden, arbeidsomstandigheden en gelijke behandeling.
Dit artikel wordt in de praktijk vaak onderschat. Artikel 28 WOR maakt de OR tot actieve bewaker van sociale rechtsnormen binnen de onderneming. Het gaat hier niet om incidentele betrokkenheid bij plannen van de bestuurder, maar om voortdurende aandacht voor naleving van wetgeving en interne regelingen. De OR is daarmee niet uitsluitend procesdeelnemer bij advies- of instemmingstrajecten, maar ook interne toezichthouder op sociaal-organisatorisch terrein.
Die taak vraagt om meer dan betrokkenheid. Zij vraagt om inzicht in arbeidsrecht, arbowetgeving, privacywetgeving en interne governance-structuren. Zonder kennis van normatieve kaders kan artikel 28 WOR niet effectief worden ingevuld.
Bevoegdheden als juridische instrumenten
De WOR geeft de OR drie centrale instrumenten: informatierecht, adviesrecht en instemmingsrecht. Deze bevoegdheden zijn geen symbolische participatierechten, maar juridisch afdwingbare posities.
Informatierecht
Artikel 31 WOR verplicht de bestuurder om de ondernemingsraad tijdig en volledig te informeren over aangelegenheden die relevant zijn voor diens taakvervulling. In de jurisprudentie van de Ondernemingskamer is herhaaldelijk benadrukt dat informatie niet slechts formeel moet worden verstrekt, maar zodanig dat de OR zijn taak daadwerkelijk kan uitoefenen. Informatie die te laat wordt verstrekt of die essentiële onderbouwing mist, kan de adviesprocedure aantasten.
Het informatierecht creëert daarmee een wederzijdse verplichting: de bestuurder moet transparant zijn, maar de OR moet in staat zijn informatie te analyseren. Zonder financieel en analytisch inzicht verliest het informatierecht zijn betekenis.
Adviesrecht
Artikel 25 WOR bepaalt dat de OR advies moet uitbrengen over belangrijke voorgenomen besluiten, zoals reorganisaties, fusies, overnames, uitbestedingen en omvangrijke investeringen. De jurisprudentie van de Ondernemingskamer maakt duidelijk dat het advies moet worden gevraagd op een moment waarop het nog wezenlijke invloed kan hebben. Wordt het advies gevraagd nadat het besluit feitelijk al vaststaat, dan kan de Ondernemingskamer het besluit schorsen of vernietigen.
Maar procedurele correctheid is niet voldoende. De effectiviteit van het adviesrecht hangt af van de inhoudelijke kwaliteit van het advies. Een OR die alternatieven kan formuleren, risico’s kan duiden en implementatiegevolgen kan analyseren, vergroot de invloed aanzienlijk. Het adviesrecht vraagt dus om strategisch inzicht en organisatorisch begrip.
Instemmingsrecht
Artikel 27 WOR geeft de OR instemmingsrecht bij regelingen op het gebied van onder meer arbeidsomstandigheden, arbeidstijden, personeelsbeoordeling en beloningssystemen. Zonder instemming kan een dergelijke regeling niet rechtsgeldig worden ingevoerd.
De Ondernemingskamer heeft bevestigd dat het ontbreken van instemming kan leiden tot vernietiging van een regeling. Tegelijkertijd volgt uit de rechtspraak dat de OR instemming niet willekeurig mag weigeren; de weigering moet berusten op redelijke gronden.
Het instemmingsrecht plaatst de OR daarmee in een normstellende positie en OR wordt mede-architect van interne regelgeving. Dat vraagt om juridische precisie, consistentie en onderhandelingsvaardigheid.
Jurisprudentie: de materiële invulling van medezeggenschap
De rol van de Ondernemingskamer is cruciaal voor de materiële betekenis van de WOR. In meerdere uitspraken heeft zij duidelijk gemaakt dat medezeggenschap geen formaliteit is. Advies moet reëel zijn, informatie volledig en tijdig, en instemming zorgvuldig gemotiveerd.
De rechtspraak onderstreept bovendien dat de OR geen passieve rol heeft. Van de ondernemingsraad mag worden verwacht dat hij actief vragen stelt, nadere informatie verlangt en zijn standpunt inhoudelijk onderbouwt. Medeverantwoordelijkheid impliceert actieve participatie. Daarmee verschuift de focus van louter rechten naar professioneel handelen.
Noodzakelijke competenties
Wanneer men taken en bevoegdheden in samenhang beziet, ontstaat een helder beeld van het vereiste competentieprofiel. Het informatierecht veronderstelt analytisch vermogen en financieel inzicht. De OR moet jaarrekeningen kunnen lezen, investeringsargumenten kunnen doorgronden en strategische plannen kunnen analyseren.
Het adviesrecht veronderstelt strategisch denken en politieke sensitiviteit. De OR moet begrijpen welke belangen spelen, hoe besluitvorming tot stand komt en welke alternatieven realistisch zijn.
Het instemmingsrecht veronderstelt juridische kennis en onderhandelingsvaardigheid. De OR moet regelingen kunnen toetsen aan wetgeving en redelijkheid, en voorwaarden kunnen formuleren die juridisch houdbaar zijn.
Artikel 28 WOR veronderstelt normatief bewustzijn en signaleringsvermogen. De OR moet structurele risico’s kunnen herkennen en durven adresseren. Daarnaast zijn communicatieve vaardigheden essentieel. De OR ontleent legitimiteit aan het vertrouwen van werknemers. Heldere communicatie, zorgvuldige verslaglegging en integriteit zijn structurele voorwaarden voor effectieve medezeggenschap.
Professionalisering is dus geen luxe, maar een juridische noodzaak.
Medezeggenschap in governance-perspectief
In bredere governance-theorie wordt erkend dat tegenmacht de kwaliteit van besluitvorming verhoogt. Stakeholder-benaderingen van ondernemingsbestuur benadrukken dat duurzame strategieën alleen tot stand komen wanneer meerdere belangen institutioneel zijn verankerd. De ondernemingsraad belichaamt die institutionalisering van het werknemersbelang.
Tegelijkertijd tonen studies naar besluitvorming aan dat tegengeluid groepsdenken vermindert en risicobeoordeling verbetert. De WOR operationaliseert dit principe in juridisch bindende vorm. De OR is daarmee geen obstakel voor ondernemerschap, maar een correctiemechanisme dat bijdraagt aan gedegen besluitvorming.
Governance-mechanismen functioneren echter slechts wanneer de actoren competent opereren.
Conclusie
De ondernemingsraad beschikt over substantiële bevoegdheden. Het kan informatie afdwingen, adviestrajecten beïnvloeden, regelingen blokkeren en zich in laatste instantie wenden tot de Ondernemingskamer. Tegelijkertijd draagt het een normatieve opdracht onder artikel 28 WOR om sociale rechtsnormen actief te bevorderen.
Deze combinatie van taken en bevoegdheden maakt duidelijk dat OR-werk geen nevenactiviteit is, maar een institutionele verantwoordelijkheid. Het vraagt juridisch inzicht, financieel begrip, strategische analyse, communicatieve vaardigheid en morele oordeelsvorming.
Bevoegdheid zonder bekwaamheid verzwakt echter de positie van de OR. Bekwaamheid zonder gebruik van bevoegdheid maakt haar tandeloos. Effectieve medezeggenschap ontstaat waar beide samenkomen. De toekomst van de ondernemingsraad ligt daarom niet in uitbreiding van rechten, maar in verdieping van professionaliteit.
Winstgevendheid verhogen en uw bedrijf in waarde laten toenemen?
UBS Business Value Creation Services ondersteunt organisaties bij het verhogen van winst- en bedrijfswaarde. Ons team focust zich hierbij op domeinen die de grootste impact hebben op het bedrijfsresultaat. Lees meer →
Reageer op dit bericht